Olifanten zijn de grootste landdieren op aarde en ze fascineren mensen al eeuwenlang. Deze enorme dieren leven in grote delen van Afrika en Azië, en ze spelen een belangrijke rol in het ecosysteem. Toch weten veel mensen verrassend weinig over hoe deze dieren leven, denken en communiceren. Dat veranderen we in deze tekst.
Twee soorten met grote verschillen
Er zijn twee hoofdgroepen: de Afrikaanse olifant en de Aziatische olifant. De Afrikaanse soort is groter en heeft opvallend grote oren in de vorm van het Afrikaanse continent. De Aziatische soort heeft kleinere oren en een meer gebogen rug. Bij Afrikaanse exemplaren hebben zowel mannetjes als vrouwtjes slagtanden, terwijl bij de Aziatische soort vooral de mannetjes slagtanden dragen. Vrouwtjes zonder slagtanden komen daar vaker voor. De slagtanden zijn verlengde hoektanden van ivoor. Ze gebruiken die om schors van bomen te schrapen, gaten in de grond te graven voor water en zich te verdedigen. Een volwassen Afrikaans mannetje kan meer dan zes meter lang worden en tot 6.000 kilogram wegen. Dat is zwaarder dan een kleine vrachtwagen.
Sociale dieren met een sterk geheugen
Dikhuiden leven in hechte familiegroepen, geleid door de oudste vrouwelijke olifant, de matriarch genaamd. Zij kent het gebied het beste en weet waar water en voedsel te vinden zijn, ook tijdens droogtes. Wetenschappers hebben aangetoond dat deze grote zoogdieren een uitstekend geheugen hebben. Ze herkennen andere leden van hun groep na jaren van scheiding en reageren op de geluiden van familieleden die al jaren dood zijn. Rouwgedrag is ook waargenomen: als een groepsgenoot sterft, staan de andere dieren er lang bij stil en raken het lichaam aan met hun slurf. Communicatie verloopt via lage geluiden, trillingen door de grond en aanraking. Sommige geluiden liggen zo laag dat mensen ze niet kunnen horen, maar de dieren nemen ze wel waar via hun poten en slurf.
De slurf: een veelzijdig werktuig
De slurf van een olifant is misschien wel het meest bijzondere lichaamsdeel in het dierenrijk. Hij bestaat uit zo’n 40.000 spierbundels en heeft geen enkel bot. Daardoor is hij tegelijk heel sterk en heel precies te besturen. Met de slurf kunnen deze dieren meer dan 200 liter water per dag ophalen en drinken, maar ook zachte bloemen optillen zonder ze te beschadigen. Jonge olifanten moeten de controle over hun slurf echt leren, net zoals menselijke baby’s leren lopen. Ze spelen ermee en gebruiken hem in het begin nog onhandig. Volwassen dieren gebruiken de slurf ook als begroeting door elkaars mond aan te raken, wat vergelijkbaar is met een handdruk bij mensen. De neus fungeert als rietstengel, grijparm, snorkel en sociaal gereedschap tegelijk.
Bedreigd door stroperij en verlies van leefgebied
Afrikaanse olifanten kunnen in het wild tot ongeveer 70 jaar oud worden, maar veel dieren halen die leeftijd niet door menselijke activiteit. Illegale jacht op ivoor is een van de grootste bedreigingen. Ondanks een internationaal handelsverbod op ivoor wordt er nog steeds veel gestroopt. Naast stroperij zorgt de groei van menselijke nederzettingen ervoor dat het leefgebied van de dieren krimpt. Bossen worden gekapt en graslanden veranderen in landbouwgrond. Hierdoor komen mensen en de grote zoogdieren vaker in conflict met elkaar. Beschermingsorganisaties werken samen met lokale gemeenschappen om corridors te beschermen: stukken natuur die de leefgebieden van de dieren met elkaar verbinden. Zonder die corridors raken groepen geïsoleerd en neemt de genetische diversiteit af, wat op de lange termijn de overlevingskansen vermindert.
Veelgestelde vragen over olifanten
Hoelang zijn olifanten zwanger?
De draagtijd van een olifant is de langste van alle landdieren: ongeveer 22 maanden. Een kalfje wordt al redelijk groot geboren, met een gewicht van ongeveer 100 kilogram, en kan vrijwel meteen lopen.
Waarom gooien olifanten zand over zich heen?
Olifanten gooien zand, modder of stof over hun huid als bescherming tegen de zon en insecten. Hun huid is weliswaar dik, maar ook gevoelig voor zonverbranding en insectenbeten. De laag modder werkt als een natuurlijk schild.
Kunnen olifanten zwemmen?
Olifanten zijn goede zwemmers. Ze gebruiken hun slurf als snorkel als ze diep water doorzwemmen. Ze leggen soms tientallen kilometers af door rivieren of langs kustgebieden, ook met jonge kalveren in de groep.
Hoe oud worden olifanten in gevangenschap?
In gevangenschap worden olifanten gemiddeld jonger dan in het wild. Dit komt door minder bewegingsruimte, een ander dieet en sociale stress. In het wild kunnen ze tot zo’n 70 jaar worden; in dierentuinen halen ze dat vaak niet.
