In Nederland kiest de bevolking de burgemeester niet rechtstreeks via verkiezingen. De gemeenteraad beveelt een kandidaat aan, waarna de Kroon, de Koning samen met de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de burgemeester officieel benoemt. Hoe wordt een burgemeester gekozen is dus iets ingewikkelder dan bij gewone verkiezingen: het is een combinatie van lokale inspraak en een formele benoeming van bovenaf.
De gemeenteraad speelt de hoofdrol
Hoewel de burgemeester formeel door de Kroon wordt benoemd, ligt de echte invloed bij de gemeenteraad. De raad stelt een vertrouwenscommissie in die de sollicitatieprocedure begeleidt. Deze commissie bestaat uit raadsleden en voert gesprekken met kandidaten. Uiteindelijk brengt de gemeenteraad een aanbeveling uit. In de praktijk volgt de minister deze aanbeveling bijna altijd op. Alleen bij zeer zwaarwegende redenen kan de minister ervan afwijken, maar dat gebeurt vrijwel nooit.
Wat doet de commissaris van de Koning?
De commissaris van de Koning van de betreffende provincie speelt ook een belangrijke rol in de selectieprocedure. Hij of zij begeleidt de sollicitatieprocedure en adviseert de gemeenteraad over de kandidaten. De commissaris heeft zicht op wat een gemeente nodig heeft en welk profiel bij die gemeente past. Dit advies weegt zwaar, maar de uiteindelijke aanbeveling blijft bij de gemeenteraad liggen.
Stap voor stap: zo verloopt de benoemingsprocedure
De procedure kent een duidelijke volgorde. Hieronder zie je hoe het proces van begin tot eind werkt:
- De gemeente stelt een burgemeestersprofiel op. Daarin staat wat voor type leider de gemeente zoekt, welke ervaring nodig is en welke eigenschappen de voorkeur hebben.
- Er wordt een vertrouwenscommissie gevormd uit leden van de gemeenteraad.
- Kandidaten solliciteren. Zij schrijven zich in via een landelijke vacature die de gemeente uitzet.
- De vertrouwenscommissie voert gesprekken met de kandidaten en overlegt met de commissaris van de Koning.
- De commissaris van de Koning brengt een advies uit aan de minister van Binnenlandse Zaken.
- De gemeenteraad stelt een aanbeveling op met de naam van de voorkeurskandidate of voorkeurskandidate.
- De minister van Binnenlandse Zaken draagt de kandidaat voor aan de Kroon.
- De Kroon, de Koning samen met de minister, benoemt de burgemeester officieel bij Koninklijk Besluit.
De hele procedure duurt gemiddeld enkele maanden. Intussen kan een waarnemend burgemeester de gemeente tijdelijk besturen.
Voor hoe lang wordt een burgemeester benoemd?
Een burgemeester wordt benoemd voor een periode van zes jaar. Na die periode kan de benoeming worden verlengd. De gemeenteraad spreekt dan opnieuw uit of hij of zij het vertrouwen nog heeft in de burgemeester. Gaat dat goed, dan volgt herbenoeming voor nog eens zes jaar. Er is geen wettelijk maximum aan het aantal termijnen, maar in de praktijk blijven de meeste burgemeesters niet meer dan twee termijnen op dezelfde plek.
Waarom kiest Nederland niet voor directe verkiezingen?
Al jaren is er discussie over het invoeren van een gekozen burgemeester, waarbij inwoners zelf rechtstreeks mogen stemmen. Voorstanders zeggen dat dit de democratie versterkt. Tegenstanders wijzen erop dat een burgemeester in het huidige systeem boven de partijpolitiek staat, wat hem of haar in staat stelt om de hele gemeente te vertegenwoordigen en niet alleen de kiezers van één partij. Tot nu toe is de gekozen burgemeester er in Nederland nooit gekomen, al is er regelmatig over gesproken in de politiek.
Wat als een gemeente niet tevreden is met de burgemeester?
Een gemeenteraad kan een burgemeester niet zomaar ontslaan. Maar als de raad het vertrouwen opzegt, kan de minister overgaan tot ontslag. Dit is een zwaar middel en komt weinig voor. In de meeste gevallen leidt een vertrouwenscrisis ertoe dat een burgemeester zelf besluit te vertrekken, voordat er formele stappen worden gezet.
Veelgestelde vragen
Kunnen inwoners meebeslissen over wie burgemeester wordt?
Inwoners kunnen niet rechtstreeks stemmen op een burgemeester. In sommige gemeenten is er wel een raadpleging of een publieke consultatie waarbij bewoners kunnen aangeven wat voor profiel ze belangrijk vinden. Maar de daadwerkelijke keuze ligt bij de gemeenteraad en de officiële benoeming bij de Kroon.
Kan iedereen solliciteren naar de functie van burgemeester?
In principe kan elke Nederlandse staatsburger solliciteren op de functie van burgemeester. In de praktijk zoeken gemeenten kandidaten met bestuurlijke ervaring, vaak als wethouder, raadslid of in een andere overheidsfunctie. Een specifieke opleiding is niet wettelijk verplicht.
Wat is een waarnemend burgemeester?
Een waarnemend burgemeester is iemand die tijdelijk de taken van de burgemeester overneemt als de vaste plek vacant is. Dit gebeurt bijvoorbeeld tijdens de selectieprocedure na het vertrek van een vorige burgemeester. Een waarnemer wordt ook benoemd door de Kroon, op voordracht van de commissaris van de Koning.
Hoe wordt een burgemeester gekozen als de gemeenteraad het niet eens wordt?
Als de gemeenteraad er niet uitkomt, kan de commissaris van de Koning een bemiddelende rol spelen. De minister van Binnenlandse Zaken kan uiteindelijk ook zelf een besluit nemen, al is dat een uitzonderlijke situatie. In de praktijk proberen gemeenteraden dit soort impasses te vermijden door goed overleg binnen de vertrouwenscommissie.
